พระสมเด็จฯ ตระกูลฐานแซมของทั้งวัดระฆังโฆสิตารามและวัดบางขุนพรหมนั้น มีลักษณะเด่นที่สำคัญคือการปรากฏของเส้นแซม 2 เส้น โดยเส้นแรกอยู่เหนือฐานชั้นกลาง และเส้นที่สองอยู่เหนือฐานชั้นบนสุดหรือที่เรียกว่าเส้นใต้ตัก นอกจากนี้ยังมีลักษณะเด่นอีก 2 อย่างที่นักสะสมรู้จักกันดี ได้แก่ "เส้นหน้าตักคล้ายเลขแปดตามแนวนอน" และ "ขอบด้านบนกว้างกว่าขอบด้านล่าง เป็นลักษณะสอบลง โดยที่เส้นกรอบบังคับพิมพ์ด้านซ้ายองค์พระด้านบนมักจะเบนออกด้านข้าง"
คุณค่าในทางการพิสูจน์ของเส้นหน้าตัก
อาจารย์ประกิต หลิมสกุล หรือ พลายชุมพล หนังสือพิมพ์ไทยรัฐ กล่าวว่า ลักษณะเด่นอย่างแรกคือเส้นหน้าตักคล้ายเลขแปดตามแนวนอน มีน้ำหนักในการช่วยตัดสินความเป็นพระแท้ของท่านเจ้าประคุณสมเด็จโตมากกว่าลักษณะเด่นอย่างที่สอง สาเหตุส่วนหนึ่งมาจากการที่พระสมเด็จต้นแบบหรือพระสมเด็จฯ พิมพ์ทรงฐานแซมองค์ครู (ทั้งวัดระฆังฯ และวัดบางขุนพรหม) มักจะต้องมีลักษณะสอดคล้องกับลักษณะเด่นแบบแรก ส่วนลักษณะเด่นแบบที่สองนั้นอาจจะมีหรือไม่มีก็ได้ แต่จะไม่มีปรากฏในพระสมเด็จฯ พิมพ์ทรงอื่น
การที่ขอบบนป้านออกนี้เกิดจากการที่พระพิมพ์นี้มีซุ้มผ่าหวายด้านบนที่โค้งกว้าง ทำให้ช่างต้องแกะเส้นกรอบบังคับพิมพ์ด้านบนให้ป้านตาม ถ้าว่ากันตามหลักวิชาการพิสูจน์หลักฐานแล้ว อาจพูดได้ว่า "เส้นหน้าตักคล้ายเลขแปดตามแนวนอน" นั้นมี "คุณค่าในทางการพิสูจน์" มากกว่า "ขอบด้านบนกว้างกว่าขอบด้านล่าง"
ความหมายของคุณค่าในทางการพิสูจน์
ในการพิสูจน์ว่าของสิ่งใดเป็นของแท้หรือของเลียนแบบตามแนวทางพิสูจน์หลักฐานนั้น จะต้องมีการหาต้นแบบเอาไว้เปรียบเทียบ และในการหาพระสมเด็จฯ ต้นแบบ หรือพระสมเด็จฯ องค์ครู ที่ "ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ" เคยนำเสนอไปบ้างแล้วนั้น จะต้องมีพยานหลักฐานต่างๆ ที่น่าเชื่อถืออ้างอิง ไม่ว่าจะเป็นพยานบุคคล พยานวัตถุ พยานเอกสาร พยานผู้เชี่ยวชาญ ฯลฯ โดยที่พยานหลักฐานเหล่านั้นจะต้องช่วยให้สามารถสอบย้อนกลับไป เพื่อช่วยยืนยันว่าพระสมเด็จฯ ต้นแบบเหล่านั้น สร้างโดยท่านเจ้าประคุณสมเด็จโตจริงๆ หรือเรียกว่า "มีคุณค่าในทางการพิสูจน์"
ความน่าเชื่อถือของพระสมเด็จฯ ต้นแบบนั้นสำคัญมาก เป็นเหมือนการติดกระดุมเม็ดแรก ถ้าต้นแบบไม่น่าเชื่อถือเสียแล้ว กระบวนการพิสูจน์นั้นถือว่าล้มเหลวตั้งแต่ขั้นตอนแรก สิ่งที่ตามมาต่างๆ นั้นจึงแทบจะไม่มีประโยชน์อะไรเลย
ขั้นตอนการพิสูจน์พระสมเด็จฯ
ขั้นตอนต่อไปหลังจากได้พระสมเด็จฯ ต้นแบบแล้ว จึงนำมาพิจารณาหาอัตลักษณ์ (ลักษณะเฉพาะที่ไม่มีในพระแบบอื่น) ของพระสมเด็จฯ ตัวอย่างเช่นกรณีที่พบว่า ลักษณะเชิงช่างของผู้แกะแม่พิมพ์พระสมเด็จฯ ของท่านเจ้าประคุณสมเด็จโตนั้นเป็นเอกลักษณ์เฉพาะหรือลายเซ็นที่ไม่เหมือนกับพระประเภทอื่น ซึ่งสอดคล้องกับทฤษฎีเรื่องลายเซ็นพระสมเด็จฯ ที่เคยนำเสนอไปบ้างแล้ว หรืออาจจะเป็นกรณีของ "ความจัดของเนื้อพระสมเด็จฯ" ที่อาจจัดว่าเป็นอัตลักษณ์ของพระสมเด็จฯ ได้เช่นกัน
และนอกจากอัตลักษณ์แล้ว ยังอาจจะพิจารณาหาคุณลักษณะอื่นๆ ที่มักมีปรากฏในพระสมเด็จฯ องค์ต้นแบบ ได้ด้วยเช่นกัน ดังเช่นการพบลักษณะเด่น 2 อย่าง ในพระสมเด็จฯ พิมพ์ทรงฐานแซมข้างต้น
ขั้นตอนสุดท้ายคือการพิสูจน์อัตลักษณ์และคุณลักษณะเด่นของพระสมเด็จฯ นั้น "คุณค่าในทางการพิสูจน์" ของคุณลักษณะในองค์พระที่จะนำมาพิสูจน์นั้น มีความสำคัญมากเช่นกัน โดยคุณลักษณะนั้นๆ จะต้องสามารถช่วยบอกถึงความแท้ของพระได้ไม่มากก็น้อย ถ้าสิ่งที่นำมาพิสูจน์นั้นมีคุณค่าในทางการพิสูจน์น้อย หรือไม่มีเลย การพิสูจน์นั้นย่อมไม่สามารถบอกความเป็นพระแท้ได้
คุณลักษณะที่เป็นอัตลักษณ์พระสมเด็จฯ นั้นย่อมมีคุณค่าในทางการพิสูจน์สูง แต่สำหรับในองค์ที่อัตลักษณ์ไม่เด่นชัดนั้น อาจจะต้องหาคุณลักษณะอื่นๆ มาพิสูจน์ เช่นในพระสมเด็จฯ พิมพ์ทรงฐานแซมนั้น อาจพิจารณาจาก "เส้นหน้าตักคล้ายเลขแปดตามแนวนอน" ที่มีคุณค่าในทางการพิสูจน์มากกว่าคุณลักษณะของ "ขอบด้านบนกว้างกว่าขอบด้านล่าง" เป็นต้น
เครื่องมือและวิธีการพิสูจน์
คุณลักษณะบางอย่างนั้นอาจต้องมีการใช้อุปกรณ์เครื่องมือรวมถึงวิธีการที่ถูกต้อง มาช่วยในการพิจารณา ตัวอย่างเช่นการส่องดูความจัดของเนื้อพระสมเด็จฯ หรือการดูมวลสารประกอบ โดยใช้กล้องขยายกำลังต่ำ ที่เป็นวิธีการที่มีมาหลายสิบปีแล้ว และยังคงใช้ในการพิสูจน์ได้อย่างมีประสิทธิภาพในระดับหนึ่ง
อย่างไรก็ตาม การพิจารณาพระแท้ตามแนวทางพิสูจน์หลักฐานนั้น ไม่จำเป็นที่ต้องใช้เครื่องมือราคาแพงเสมอไป หลักสำคัญอยู่ที่ว่า กำลังพิสูจน์อะไร สิ่งที่กำลังพิสูจน์มีคุณค่าในทางการพิสูจน์มากน้อยแค่ไหน ถ้าสิ่งที่กำลังพิสูจน์ไม่มีคุณค่าในทางการพิสูจน์หรือมีคุณค่าน้อยมากแล้วนั้น ถึงแม้จะใช้เครื่องมืออุปกรณ์ที่มีมูลค่าแพงแค่ไหน ก็แทบไม่ได้อะไร หรือแม้กระทั่งสิ่งที่กำลังพิสูจน์นั้นอาจจะมีคุณค่าในทางการพิสูจน์บ้าง แต่ใช้อุปกรณ์เครื่องมือหรือวิธีการที่ไม่ถูกต้องหรือไม่ได้มาตรฐาน ก็แทบจะไม่ได้ประโยชน์อะไรเลยจากการพิสูจน์นั้นเลยเช่นกัน
บทส่งท้ายและเอกลักษณ์ของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 2
ในการพิจารณาพระสมเด็จฯ ตามแนวทางพิสูจน์หลักฐานนั้น มีขั้นตอนสำคัญคือ การหาต้นแบบ การกำหนดอัตลักษณ์ฯ และการพิสูจน์ฯ ประเด็นที่สำคัญมากคือ "คุณค่าในทางการพิสูจน์" กล่าวคือพยานหลักฐานหรือคุณลักษณะต่างๆ ขององค์พระที่นำมาพิจารณานั้น ต้องมีความเกี่ยวข้องและมีน้ำหนักเพียงพอในการนำมาช่วยพิจารณาว่าพระสมเด็จฯ ที่กำลังพิสูจน์นั้นเป็นพระแท้หรือไม่
ในปัจจุบันนั้น การเล่นหาพระสมเด็จฯ มีความแพร่หลายมาก มีผลกระทบในทางเศรษฐกิจเป็นวงกว้าง ทั้งในด้านบวกและด้านลบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านลบที่เกิดกับผู้ที่ขาดพื้นฐานความรู้ทางวิชาการในการศึกษาพระสมเด็จฯ ที่ถูกต้อง ทำให้ไม่สามารถแยกแยะได้ว่า วิชาการต่างๆ ที่มีผู้เผยแพร่นั้นเป็นวิชาการจริง หรือวิชาการเทียมกันแน่ แนวทางการศึกษาพระสมเด็จฯ ตามหลักวิชาการพิสูจน์หลักฐาน น่าจะช่วยให้ผู้ที่เริ่มต้นศึกษาได้รับทราบถึงหลักการศึกษาพระสมเด็จฯ ที่ถูกต้องได้
"ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ" ขออนุญาตส่งท้ายด้วยการเรียบเรียงองค์ความรู้ในการพิจารณาพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ทรงฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 2 ที่แม่พิมพ์มีลักษณะเฉพาะตัวเป็นของวัดบางขุนพรหมเอง ของ นิรนาม เพื่อประโยชน์ทางการศึกษา ดังต่อไปนี้
- พื้นที่ด้านบนขององค์พระจะตัดกว้างกว่าพื้นที่ด้านล่างขององค์พระ อันเป็นเอกลักษณ์สำคัญที่ปรากฏอยู่ในพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม (วัดใหม่อมตรส) พิมพ์ฐานแซม และพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ฐานแซม
- เส้นขอบแม่พิมพ์ของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 2 ทั้ง 4 ด้านจะนูนหนามากกว่าเส้นขอบแม่พิมพ์ของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 1
- หัวฐานชั้นล่างสุด ทางด้านขวาขององค์พระ จะตัดเป็นรอยเฉียงปลายแหลม ในขณะที่หัวฐานชั้นล่างของด้านซ้ายองค์พระจะตัดเป็นรูปป้าน จุดนี้เป็นจุดที่สำคัญอีกจุดหนึ่งของศิลปะแม่พิมพ์
- พระเกศจะเรียวยาวเหมือนปลียอดเจดีย์
- พระพักตร์เป็นรูปไข่ผ่าซีก
- พระกรรณทั้งสองข้างจะเป็นเส้นตรงจรดบ่า แต่ยอดพระกรรณด้านบน ทางขวาองค์พระ จะสูงกว่ายอดพระกรรณด้านซ้ายขององค์พระ ตำหนินี้เป็นเอกลักษณ์ที่สำคัญมาก
- พระอุระ (ทรวงอก) ขององค์พระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 2 จะแคบกว่าพระอุระของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 1
- เส้นสังฆาฏิ วิ่งเป็นเส้นคู่จากพระอุระลงมาจรดฝ่ามือ ดูเผินๆ จะคล้ายอกร่อง หากพิจารณาให้ดีหรือส่องดูด้วยกล้องส่องพระจะพบว่าเป็นเส้นม้วนขึ้น เช่นเดียวกับลักษณะของเส้นสังฆาฏิที่ปรากฏในพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ฐานแซม และพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 1
- หน้าตักจะเหมือนกับเลข 8 ทางแนวนอน จะเห็นรอยพระบาทขวาซ้อนทับรอยพระบาทซ้ายอย่างรางๆ
- เส้นแซมใต้หน้าตักจะสั้นกว่าหัวเข่าขององค์พระทั้งสองข้าง และติดคมชัดกว่าพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ฐานแซม
- เส้นแซมเส้นที่อยู่ใต้ฐานชั้นที่ 1 จะนูนชัดกว่าพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 1
- เส้นซุ้มครอบแก้วจะหนาเท่ากับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 1 และจะหนากว่าพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ที่ 3
ติดตามอ่านเพิ่มเติมได้ที่เพจ พระสมเด็จศาสตร์ โดย พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ และขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ที่กรุณาเอื้อเฟื้อรูปพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมองค์ครู เพื่อให้ความรู้ และขอขอบคุณท่านเจ้าของพระท่านปัจจุบัน พระองค์นี้เป็นพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ทรงฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 2 ที่งดงามมากอีกองค์หนึ่ง (นิรนามแบ่งออกเป็น 3 พิมพ์ทรงย่อย โดยพิมพ์ย่อยพิมพ์นี้จะมีลักษณะเป็นแบบเฉพาะตัวของวัดบางขุนพรหม) พิมพ์ทรงถูกต้องตามตำรา ขอบด้านบนกว้างกว่าขอบด้านล่าง (เป็นลักษณะสอบลงซึ่งมักพบเจอในพระสมเด็จฯ พิมพ์ทรงนี้) พระกรรณติดค่อนข้างชัด (วัดบางขุนพรหมมักติดชัดกว่าวัดระฆังฯ) วรรณะออกเหลืองอ่อน มีคราบขี้กรุปกคลุมโดยทั่วไปทั้งบริเวณด้านหน้า (ค่อนข้างหนา) และด้านหลังองค์พระ เส้นจีวรจะมีลักษณะผายออกไปทางซอกแขนทั้ง 2 ข้าง เส้นหน้าตักจะคล้ายเลขแปดตามแนวนอน (เป็นลักษณะสำคัญของพระสมเด็จฯ ตระกูลฐานแซม) ขอบพระด้านหน้าปรากฏขอบปลิ้นชัดเจนบริเวณด้านซ้ายมือ ซึ่งขอบปลิ้นมักจะพบในพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม ด้านหลังเป็นแบบหลังเรียบ ซึ่งเป็นลักษณะของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมส่วนใหญ่ เป็นองค์ต้นแบบที่ดีเพื่อใช้ในการศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม
