โรคหลอดเลือดสมองเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่เกิดขึ้นเมื่อเลือดไปเลี้ยงสมองหยุดชะงัก ส่งผลให้เนื้อเยื่อสมองขาดออกซิเจนและสารอาหาร ทำให้เซลล์สมองตายภายในไม่กี่นาที โรคนี้เป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตและความพิการระยะยาวทั่วโลก รวมถึงในประเทศไทย
สาเหตุหลักของโรคหลอดเลือดสมอง
โรคหลอดเลือดสมองแบ่งออกเป็นสองประเภทหลักตามสาเหตุ ได้แก่ โรคหลอดเลือดสมองขาดเลือด (Ischemic stroke) ซึ่งเกิดจากหลอดเลือดตีบหรืออุดตัน คิดเป็นประมาณร้อยละ 87 ของผู้ป่วยทั้งหมด และโรคหลอดเลือดสมองแตก (Hemorrhagic stroke) ซึ่งเกิดจากหลอดเลือดในสมองแตก ทำให้เลือดออกในเนื้อสมอง
โรคหลอดเลือดสมองขาดเลือด
สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือภาวะหลอดเลือดแดงแข็ง (atherosclerosis) ซึ่งเกิดจากการสะสมของไขมัน คอเลสเตอรอล และสารอื่นๆ ที่ผนังหลอดเลือด ทำให้หลอดเลือดตีบแคบลง นอกจากนี้ ลิ่มเลือดที่เกิดขึ้นในส่วนอื่นของร่างกาย เช่น หัวใจ อาจหลุดลอยไปอุดตันหลอดเลือดในสมอง ซึ่งเรียกว่าภาวะหลอดเลือดสมองอุดตันจากลิ่มเลือด (embolic stroke)
โรคหลอดเลือดสมองแตก
เกิดจากหลอดเลือดในสมองแตกเนื่องจากความดันโลหิตสูงเรื้อรัง หลอดเลือดโป่งพอง (aneurysm) หรือความผิดปกติของหลอดเลือดแต่กำเนิด (arteriovenous malformation) การใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาละลายลิ่มเลือดก็เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดสมองแตกได้
ปัจจัยเสี่ยงที่ควบคุมได้
- ความดันโลหิตสูง เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุด การควบคุมความดันโลหิตให้อยู่ในเกณฑ์ปกติช่วยลดความเสี่ยงได้อย่างมีนัยสำคัญ
- เบาหวาน ระดับน้ำตาลในเลือดสูงทำลายหลอดเลือดทั่วร่างกาย เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดหลอดเลือดตีบ
- ไขมันในเลือดสูง โดยเฉพาะคอเลสเตอรอลชนิดไม่ดี (LDL) ส่งเสริมให้เกิดหลอดเลือดแข็ง
- การสูบบุหรี่ สารนิโคตินและคาร์บอนมอนอกไซด์ทำลายผนังหลอดเลือดและเพิ่มการแข็งตัวของเลือด
- โรคอ้วนและการขาดการออกกำลังกาย น้ำหนักเกินและไม่ออกกำลังกายสัมพันธ์กับความดันโลหิตสูง เบาหวาน และไขมันสูง
- ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ โดยเฉพาะ atrial fibrillation ทำให้เกิดลิ่มเลือดในหัวใจและหลุดไปอุดตันสมอง
ปัจจัยเสี่ยงที่ควบคุมไม่ได้
- อายุ ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นตามอายุ โดยเฉพาะหลังจากอายุ 55 ปี
- เพศ ผู้ชายมีความเสี่ยงสูงกว่าผู้หญิง แต่ผู้หญิงมีอัตราการเสียชีวิตสูงกว่า
- พันธุกรรมและประวัติครอบครัว หากมีญาติสายตรงเป็นโรคหลอดเลือดสมอง ความเสี่ยงจะสูงขึ้น
- เชื้อชาติ คนเอเชียมีความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดสมองแตกสูงกว่าชนชาติอื่น
อาการเตือนที่ควรรู้
อาการของโรคหลอดเลือดสมองเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน และสามารถจดจำได้ด้วยหลัก FAST ได้แก่ F (Face) ใบหน้าชาหรือตกครึ่งซีก A (Arm) แขนขาอ่อนแรงข้างใดข้างหนึ่ง S (Speech) พูดไม่ชัดหรือพูดไม่ได้ T (Time) ถึงเวลาโทร 1669 ทันที นอกจากนี้ อาจมีอาการปวดศีรษะรุนแรงเฉียบพลัน เวียนศีรษะ เดินเซ หรือตามัว
การป้องกันและการรักษา
การป้องกันโรคหลอดเลือดสมองทำได้โดยการควบคุมปัจจัยเสี่ยง รับประทานอาหารเพื่อสุขภาพ ออกกำลังกายสม่ำเสมอ งดสูบบุหรี่และดื่มแอลกอฮอล์ในปริมาณที่เหมาะสม การรักษาในระยะเฉียบพลันขึ้นอยู่กับชนิดของโรคหลอดเลือดสมอง โดยโรคหลอดเลือดสมองขาดเลือดสามารถรักษาด้วยยาละลายลิ่มเลือดหรือการนำลิ่มเลือดออกทางสายสวน ส่วนโรคหลอดเลือดสมองแตกอาจต้องผ่าตัดเพื่อระบายเลือดหรือซ่อมแซมหลอดเลือด การฟื้นฟูสมรรถภาพหลังการรักษาเป็นสิ่งสำคัญเพื่อลดความพิการและเพิ่มคุณภาพชีวิต
หากสงสัยว่าตนเองหรือคนใกล้ชิดมีอาการของโรคหลอดเลือดสมอง ควรรีบไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 เพราะทุกนาทีที่ล่าช้าสมองจะถูกทำลายมากขึ้น การรักษาที่รวดเร็วช่วยเพิ่มโอกาสรอดชีวิตและลดความพิการได้อย่างมาก
