หลายคนคุ้นเคยกับสำนวนไทย "ชักแม่น้ำทั้งห้า" ที่ใช้พูดถึงการหว่านล้อมหรืออ้างเหตุผลเพื่อให้ได้สิ่งที่ต้องการ แต่ความจริงแล้ว แม่น้ำทั้งห้าในสำนวนนี้ไม่ได้หมายถึงแม่น้ำสายสำคัญของประเทศไทย แต่มีรากฐานมาจากคติความเชื่อและวรรณคดีของอินเดียโบราณ ผ่านอิทธิพลของพระพุทธศาสนา ก่อนจะกลายมาเป็นสำนวนไทยที่ใช้สืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน
ความหมายของ "ชักแม่น้ำทั้งห้า"
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา ระบุว่า "ชักแม่น้ำทั้งห้า" หมายถึง การพูดจาหว่านล้อมหรืออ้างเหตุผลต่างๆ เพื่อให้ได้สิ่งที่ต้องการ เช่น "คุณต้องการอะไรก็บอกมาตรงๆ อย่ามัวชักแม่น้ำทั้งห้าอยู่เลย" ทั้งนี้ คำว่า "ชัก" ในสำนวนนี้หมายถึง การยกขึ้นมาอ้าง หรือยกเหตุผลต่างๆ มาประกอบคำพูด โดยสำนวนนี้มีที่มาจากวรรณคดีเรื่องมหาชาติชาดก ซึ่งเป็นหนึ่งในวรรณกรรมสำคัญที่มีอิทธิพลต่อภาษาและวัฒนธรรมไทย
แม่น้ำทั้ง 5 สายคืออะไร
คำว่า "แม่น้ำทั้ง 5" ไม่ได้หมายถึงแม่น้ำในประเทศไทย แต่หมายถึงแม่น้ำสายสำคัญทั้ง 5 สายของอินเดียโบราณ หรือที่เรียกว่า ปัญจมหานที ได้แก่ แม่น้ำคงคา แม่น้ำยมุนา แม่น้ำอจิรวดี แม่น้ำสรภู และแม่น้ำมหิ ในคติของอินเดียโบราณ แม่น้ำทั้งห้าถือเป็นแม่น้ำสายใหญ่ที่มีความสำคัญต่อการดำรงชีวิต และมีความศักดิ์สิทธิ์ จึงถูกนำมาใช้เป็นภาพเปรียบเทียบถึงความยิ่งใหญ่ ความอุดมสมบูรณ์ และการหล่อเลี้ยงผู้คน การที่ใครสักคนพูดจาหว่านล้อมเพื่อให้ได้สิ่งที่ต้องการ ก็เปรียบเสมือนการพูดชักแม่น้ำทั้ง 5 สายที่ยิ่งใหญ่นั่นเอง
ต้นกำเนิดจากมหาเวสสันดรชาดก
สำนวนนี้มีต้นกำเนิดจากมหาเวสสันดรชาดก ตอนกัณฑ์กุมาร ซึ่งเป็นเรื่องราวในอดีตชาติของพระพุทธเจ้า โดยมีฉากหลังอยู่ในอินเดียสมัยโบราณ เรื่องราวของ "เฒ่าชูชก" ที่เดินทางไปขอ "พระชาลี" และ "พระกัณหา" จากพระเวสสันดร ชูชกรู้ดีว่าสิ่งที่กำลังจะขอนั้นเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง จึงไม่รีบเอ่ยปากทันที แต่เลือกใช้วาทศิลป์ด้วยการกล่าวยกย่องเปรียบเทียบพระเมตตาและการบำเพ็ญทานของพระเวสสันดรว่า ยิ่งใหญ่และหล่อเลี้ยงผู้คนดุจดัง "ปัญจมหานที" หรือแม่น้ำสายใหญ่ทั้ง 5 ของอินเดีย ที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนไม่รู้สิ้น เหตุนี้ทำให้การพูดจายกแม่น้ำทั้ง 5 มาอ้างเพื่อโน้มน้าวก่อนจะขอสิ่งใด จึงกลายเป็นที่มาของสำนวน "ชักแม่น้ำทั้งห้า" ซึ่งใช้เปรียบถึงการพูดหว่านล้อมหรือยกเหตุผลต่างๆ เพื่อให้สมหวังในสิ่งที่ต้องการ
ทำไมแม่น้ำทั้ง 5 สาย ไม่ได้มาจากชื่อแม่น้ำในไทย
ความเข้าใจผิดที่พบได้บ่อยคือหลายคนคิดว่า "แม่น้ำทั้งห้า" หมายถึง แม่น้ำสายสำคัญของไทย เช่น เจ้าพระยา ปิง วัง ยม และน่าน แต่แท้จริงแล้วไม่ใช่ เนื่องจากสำนวนนี้ได้รับอิทธิพลจากคติความเชื่อของอินเดียผ่านพระพุทธศาสนาและวรรณคดีไทย ซึ่งมักกล่าวถึงแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ในชมพูทวีป จึงทำให้ชื่อแม่น้ำทั้งห้าถูกนำมาใช้เป็นภาพเปรียบเทียบในภาษาไทย นอกจากนี้ คนไทยในอดีตยังผูกพันกับ "มหาเวสสันดรชาดก" ผ่านการฟังเทศน์มหาชาติเป็นประจำ เมื่อได้ยินตอนที่ชูชกกล่าวยกแม่น้ำทั้ง 5 มาอ้างเพื่อหว่านล้อมพระเวสสันดร ผู้คนจึงนำพฤติกรรมดังกล่าวมาสร้างเป็นสำนวนว่า "ชักแม่น้ำทั้งห้า" นั่นเอง สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลพระพุทธศาสนาที่หลอมรวมเข้ากับภาษาไทย และยังคงใช้สืบทอดความหมายมาจนถึงทุกวันนี้
ที่มาของข้อมูล : สำนักงานราชบัณฑิตยสภา
