พระสมเด็จวัดบางขุนพรหม (วัดใหม่อมตรส) พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1 เป็นพิมพ์ที่ทำให้นักสะสมพระสมเด็จฯ เกิดความอึดอัดมากที่สุดอีกพิมพ์หนึ่ง เนื่องจากมีความคล้ายคลึงกับพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1 อย่างมาก จนทำให้เกิดการสับสนและพยายามย้ายวัดข้ามคลองจากฝั่งพระนครไปฝั่งธนบุรี เพื่อเพิ่มมูลค่า
สาเหตุของความสับสนและมูลค่าที่แตกต่าง
นิรนาม แห่งนิตยสาร “พรีเชียส” ได้แบ่งพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ทรงฐานแซม ออกเป็น 3 พิมพ์ทรงย่อย โดยพิมพ์ย่อยที่ 1 จะคล้ายพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ทรงฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1 (วัดระฆังฯ มี 4 พิมพ์ทรงย่อย) ส่วนพิมพ์ย่อยที่ 2 เป็นพิมพ์ทรงที่เป็นเอกลักษณ์ของวัดบางขุนพรหมเอง และพิมพ์ย่อยที่ 3 คล้ายพิมพ์ทรงฐานคู่
นิรนาม กล่าวว่า “พระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ที่ 1 บางองค์ไม่มีคราบกรุ และผ่านการใช้มาบ้าง จนผิวกรอบของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมได้สึกหรอไป หรือชุ่มเหงื่อจนดูผิวพระอ่อนนุ่ม จะดูเป็นพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ฐานแซม... มีพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม หลายสิบองค์ที่ให้เช่าเป็นพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ฐานแซม...”
สาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดความพยายามเปลี่ยนวัด คือ มูลค่าเช่าหาของพระสมเด็จวัดระฆังฯ สูงกว่าพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมอย่างมาก ทำให้ในอดีตเกิดข้อถกเถียงในวงการพระเครื่องว่า บางองค์แท้จริงแล้วเป็นพระของวัดใด
แนวทางพิจารณาความแตกต่างตามหลักวิชาการ
“ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ” โดย พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ อดีตตำรวจพิสูจน์หลักฐาน เสนอแนวทางพิจารณาโดยเน้นร่องรอยจากกระบวนการสร้าง โดยเฉพาะ “ขอบปลิ้น” ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญที่ช่วยแยกแยะได้
ขอบปลิ้นที่ปรากฏด้านหน้าองค์พระ อนุมานได้ว่าพระสมเด็จฯ องค์นั้นสร้างจากแม่พิมพ์ที่แกะขึ้นใหม่ (น่าจะจากไม้) สำหรับการสร้างพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมเพื่อบรรจุในกรุพระเจดีย์ใหญ่เมื่อปี พ.ศ. 2413 โดยเฉพาะ หากมีขอบปลิ้นด้านหน้า ก็แทบจะสรุปได้ว่าเป็นพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม โดยไม่ต้องพิจารณาเรื่องอื่น อย่างไรก็ตาม บางองค์มีการตัดขอบชิด ขอบปลิ้นจึงถูกตัดออกไป ต้องพิจารณาลักษณะอื่นประกอบ
พระสมเด็จวัดระฆังฯ มักไม่ปรากฏขอบปลิ้นด้านหน้า ส่วนพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมมีจำนวนน้อยมากที่ปรากฏขอบปริด้านหลัง สำหรับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมที่ไม่ปรากฏขอบปลิ้น อาจสร้างจากแม่พิมพ์ของวัดระฆังฯ (น่าจะแกะจากหินสบู่) ซึ่งกรรมวิธีการกดพระไม่ทำให้เกิดขอบปลิ้น พระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1 กรุเก่า (นำออกมาก่อนเปิดกรุครั้งใหญ่ปี พ.ศ. 2500) ที่เนื้อจัดๆ ซึ่งสร้างจากแม่พิมพ์ประเภทนี้ จะคล้ายกับพระสมเด็จวัดระฆังฯ อย่างมาก
ลักษณะเฉพาะของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1
นิรนามได้เรียบเรียงองค์ความรู้ในการพิจารณาความแตกต่างไว้ 14 ข้อ ดังนี้
- พื้นที่ด้านล่างขององค์พระตัดแคบกว่าด้านบน ทำให้ด้านบนดูผายออก โดยเฉพาะเมื่อคว่ำพระดูจากด้านหลังจะเห็นชัดเจน เป็นลักษณะเฉพาะของพิมพ์ฐานแซม
- ซุ้มครอบแก้วหนาใหญ่เหมือนหวายผ่าซีก คล้ายพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ใหญ่หรือพิมพ์ฐานแซมพิมพ์ที่ 1
- ขอบตัดทั้ง 4 ด้านของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม จะปลิ้นขึ้น (บางองค์อาจปลิ้นแค่บางด้าน) ต่างจากวัดระฆังฯ ที่จะเป็นเส้นนูนคล้ายเส้นซุ้มครอบแก้วเส้นเล็กๆ
- พระพักตร์รูปไข่ มีเส้นพระศอเชื่อมต่อจากคางลงจรดหน้าอกและลาดลงสู่พื้นเป็นลักษณะลำคอ
- พระกรรณเป็นตำหนิสำคัญ โดยพระกรรณด้านขวาจะโค้งเป็นรูปบายศรี ส่วนบนผายออก ด้านซ้ายเป็นเส้นตรงแนบชิดหน้ามากกว่า และยอดพระกรรณด้านซ้ายสูงกว่าด้านขวา พระกรรณทั้งสองข้างยาวแผ่วลงจรดบ่า
- พระกรรณของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม จะติดชัดกว่าวัดระฆังฯ ที่ส่วนใหญ่ติดรางๆ เท่านั้น
- เนื้อบริเวณหัวไหล่ขวาหนากว่าหัวไหล่ซ้าย
- หน้าอกผายกว้างเหมือนวัดระฆังฯ
- เส้นสังฆาฏิในองค์ที่ติดชัดเจนจะเป็นเส้นนูนยาวจรดฝ่ามือ
- พระกรทั้งสองข้างทอดลงและกางออกเล็กน้อย โดยด้านขวาโค้งหักศอก ด้านซ้ายโค้งธรรมดา
- บั้นเอวผายออกเล็กน้อย
- รูปหน้าตักกับพระบาทไขว้กันเหมือนเลข 8 ในแนวนอน ตรงกลางยุบลงเล็กน้อย
- เส้นแซมใต้ตักของวัดบางขุนพรหมจะลึกและคมชัดกว่าวัดระฆังฯ หัวเส้นแซมด้านขวายาวกว่าหัวเข่าเล็กน้อย ด้านซ้ายสั้นกว่าหัวเข่า
- เส้นแซมใต้ฐานจะตื้นกว่าเส้นแซมใต้ตัก แต่ยังคงลึกกว่าเส้นแซมใต้ฐานของวัดระฆังฯ
บทส่งท้าย
พระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1 ที่คล้ายกับพระสมเด็จวัดระฆังฯ นี้ นับเป็นพระสมเด็จฯ ที่คล้ายกันอีกหนึ่งคู่ที่ทำให้เกิดข้อถกเถียงมากที่สุดในอดีต แนวทางพิจารณาความแตกต่างขึ้นอยู่กับการให้น้ำหนักเหตุผลจากประสบการณ์ของผู้เชี่ยวชาญแต่ละท่าน การทำความเข้าใจร่องรอยจากกระบวนการสร้างพระเป็นอีกแนวทางที่มีประโยชน์
ขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ที่เอื้อเฟื้อรูปพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมองค์ครู และท่านเจ้าของพระปัจจุบัน พระองค์นี้เป็นพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม พิมพ์ทรงฐานแซม พิมพ์ย่อยที่ 1 ที่งดงามมากอีกองค์หนึ่ง พิมพ์ทรงถูกต้องตามตำรา ขอบด้านบนกว้างกว่าด้านล่าง พระกรรณติดค่อนข้างชัด วรรณะเหลืองอ่อน มีคราบขี้กรุปกคลุม เส้นจีวรผายออกไปทางซอกแขน เส้นหน้าตักคล้ายเลขแปดแนวนอน ขอบพระด้านหน้าไม่ปรากฏขอบปลิ้นชัดเจน ด้านหลังเรียบ มีรอยปริตามขอบ เป็นองค์ต้นแบบที่ดีเพื่อการศึกษา
