ในวงการพระเครื่องไทย พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้ายถือเป็นหนึ่งในพระสมเด็จชุด "ใหญ่ ได้ ดี" ที่มีความสำคัญและหายาก บทความนี้จะพาไปทำความรู้จักกับที่มา ลักษณะเด่น และแนวทางพิจารณาพระพิมพ์ทรงนี้อย่างละเอียด
ที่มาของชุด "ใหญ่ ได้ ดี"
ธรรมเนียมการเล่นหาพระสมเด็จแต่โบราณ มักมีการกล่าวถึงพระสมเด็จสามพิมพ์นิยมที่นำมาบูชาร่วมกันเพื่อความเป็นสิริมงคล เรียกกันว่า "ใหญ่ ได้ ดี" โดยมีที่มาจากชื่อพิมพ์ทรงที่สื่อถึงความหมายที่ดีงาม คำว่า "ใหญ่" หมายถึง พระสมเด็จพิมพ์ทรงใหญ่ (มีทั้งของวัดระฆังและวัดบางขุนพรหม) คำว่า "ได้" หมายถึง พระสมเด็จพิมพ์ทรงเส้นด้าย (มีเฉพาะของวัดบางขุนพรหม) และคำว่า "ดี" หมายถึง พระสมเด็จพิมพ์ทรงเจดีย์ (มีทั้งของวัดระฆังและวัดบางขุนพรหม)
ความสำคัญของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้าย
พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้ายถูกจัดให้เป็นหนึ่งในพระสมเด็จชุด "ใหญ่ ได้ ดี" และเป็นพิมพ์ทรงที่พบเจอมากที่สุดพอๆ กับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงสังฆาฏิ ในบรรดาพระสมเด็จที่ท่านเจ้าประคุณสมเด็จโตสร้างขึ้น ในขณะที่พระสมเด็จพิมพ์ทรงปรกโพธิ์ (ทั้งของวัดระฆังและวัดบางขุนพรหม) เป็นพิมพ์ทรงที่พบเจอได้น้อยที่สุด และพระสมเด็จพิมพ์ทรงเกศบัวตูมของทั้งสองวัดเป็นพิมพ์ทรงที่พบเจอได้น้อยที่สุดรองลงมา (ถ้าไม่นับพิมพ์ทรงไสยาสน์)
เหตุผลที่พบพระพิมพ์ทรงเส้นด้ายจำนวนมาก
สาเหตุที่พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้ายพบเป็นจำนวนมาก เกิดจากลักษณะของแม่พิมพ์ที่เส้นสายมีความซับซ้อนน้อยเมื่อเทียบกับพิมพ์ทรงอื่นๆ ทำให้แกะแม่พิมพ์ได้เร็วและมีหลายบล็อกพิมพ์ทรงย่อย ส่งผลให้มีการสร้างพระออกมาเป็นจำนวนมาก
พิมพ์ทรงย่อยของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้าย
นิรนามแห่งนิตยสารพรีเชียส ของผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ได้แบ่งพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้าย (หรือฐานเส้นด้าย) ออกเป็น 7 พิมพ์ทรงย่อย ดังนี้
- พิมพ์ใหญ่ (พิมพ์เส้นด้ายใหญ่ - คล้ายพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ตื้น ค่อนข้างมาก)
- พิมพ์หูบายศรี
- พิมพ์ฐานแคบ
- พิมพ์แขนกลมเกศยาว
- พิมพ์แขนบ่วง
- พิมพ์แขนกว้าง
- พิมพ์อกตัววี
ลักษณะร่วมของพิมพ์ทรงย่อยทั้ง 7
พิมพ์ทรงย่อยทั้ง 7 มีคุณลักษณะบางประการที่เหมือนกัน ดังนี้
- เส้นขอบของแม่พิมพ์ทั้ง 4 ด้านจะนูนและปลิ้นขึ้นมา (ยกเว้นกรณีตัดชิดจะมองไม่เห็น)
- พื้นขององค์พระบริเวณด้านนอกซุ้มครอบแก้วจะสูงกว่าด้านในซุ้มครอบแก้ว
- หัวเข่าด้านซ้ายขององค์พระจะนูนสูงกว่าหัวเข่าด้านขวา
- หัวฐานชั้นที่สามด้านซ้ายขององค์พระจะต่ำกว่าหัวเข่าด้านซ้ายขององค์พระ
- หัวฐานชั้นที่สามด้านขวาขององค์พระจะต่ำกว่าหัวฐานชั้นที่สามด้านซ้าย และจะต่ำกว่าหัวเข่าด้านขวาขององค์พระหรือเสมอกัน
- หัวฐานชั้นที่สอง ทั้งด้านซ้ายและขวา จะไม่มีหัวฐานสิงห์
- หัวฐานชั้นที่หนึ่งจะมีเส้นนูนที่ขอบของหัวฐาน (ยกเว้นเฉพาะพิมพ์เส้นด้ายใหญ่เท่านั้น ที่ฐานชั้นที่หนึ่งจะเป็นแท่งเหมือนพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่)
นิรนามเน้นว่า "ถ้าสังเกตให้ดี เนื่องจากเข่าด้านซ้ายขององค์พระประธานสูงขึ้น และสูงกว่าหัวฐานชั้นที่สามด้านซ้าย อีกทั้งเข่าด้านขวาขององค์พระประธานจะยุบต่ำกว่าหัวฐานชั้นที่สามด้านขวามือ จึงเห็นศิลปะของพุทธลักษณะขององค์พระประธานประทับเอียงด้านซ้าย (ด้านขวาองค์พระ) ตะแคงออกมาเล็กน้อย"
หลักฐานการสร้างแม่พิมพ์ใหม่
จากข้อเท็จจริงดังกล่าว "ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ" เห็นว่าเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่า พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้ายตามแบบพิมพ์ทรงมาตรฐานเหล่านี้ เป็นแม่พิมพ์ที่สร้างขึ้นมาใหม่ในช่วงปี พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2413 เพื่อใช้ในการสร้างพระสมเด็จบรรจุในพระเจดีย์ใหญ่ โดยที่พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมส่วนใหญ่เป็นการแกะแม่พิมพ์ขึ้นมาใหม่ โดยใช้แม่พิมพ์พระสมเด็จวัดระฆังเป็นแม่แบบ การที่พระมีลักษณะตะแคงไปทางด้านขวามือองค์พระ แสดงถึงการได้รับอิทธิพลในการออกแบบแม่พิมพ์มาจากพระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ทรงใหญ่ (แกะแม่พิมพ์โดยช่างทองหลวง) เช่นเดียวกับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงใหญ่
อาจารย์ประกิต หลิมสกุล หรือพลายชุมพล หนังสือพิมพ์ไทยรัฐ ให้ความรู้ว่า พิมพ์ใหญ่กลายเป็นพิมพ์เส้นด้าย พิมพ์ทรงเจดีย์กลายเป็นพิมพ์สังฆาฏิ พิมพ์ฐานแซมกลายเป็นฐานคู่
ทฤษฎีการผ่อนคลายทางพิมพ์ทรง
ตามทฤษฎี "การผ่อนคลายทางพิมพ์ทรง" ที่เคยนำเสนอไปแล้ว "ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ" ขอเสนอว่า ถ้าไล่เลียงลักษณะของพิมพ์ทรงที่มีการแกะล้อพิมพ์ทรงของพระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่ (แม่แบบ) ที่มีการผ่อนคลายทางพิมพ์ทรงน้อย (ใกล้เคียงแม่แบบมาก) ไปสู่การผ่อนคลายทางพิมพ์ทรงมาก (ใกล้เคียงแม่แบบน้อย) จะสามารถไล่เลียงได้ดังนี้
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ลึกมีเส้นแซมใต้ตัก
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ลึก
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ พิมพ์ตื้น
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายพิมพ์ย่อยอื่นๆ
แนวทางพิจารณาพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่
"ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ" ขอส่งท้ายด้วยการเรียบเรียงแนวทางพิจารณาพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้ายพิมพ์ใหญ่ หรือพิมพ์ทรงเส้นด้ายใหญ่ ที่มีผู้กล่าวว่ามีลักษณะใกล้เคียงกับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่พิมพ์ตื้นค่อนข้างมาก ดังนี้
- รูปพระพักตร์ของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ทรงเส้นด้ายใหญ่จะคล้ายคลึงกับรูปพระพักตร์ของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่พิมพ์ตื้น
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่ ศิลปะขององค์พระจะไม่มีหู
- หัวไหล่ด้านซ้ายมือขององค์พระที่เชื่อมกับต้นแขนซ้าย จะมีรอยยุบ ไม่นูนเด่นเหมือนหัวไหล่ด้านขวาขององค์พระ
- แขนทั้งสองข้างของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่จะโค้งเล็กน้อยและหักศอก
- รูปหน้าตักขององค์พระจะมีเนื้อนูนขึ้นอย่างเด่นชัดที่หน้าตัก และตรงข้อศอกซ้ายมือขององค์พระจะมีรอยเส้นจีวรเชื่อมต่อถึงโคนหน้าตัก ลักษณะนี้จะไม่ปรากฏในพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ ยกเว้นพิมพ์ใหญ่พิมพ์ลึกมีเส้นแซมใต้ตักเท่านั้นที่มีเส้นจีวรพาดลงมาเชื่อมกับหน้าตัก
- หัวเข่าด้านซ้ายมือขององค์พระจะนูนสูงกว่าหัวฐานชั้นที่ 3 (นับจากด้านล่าง) ค่อนข้างมาก
- หัวเข่าด้านขวามือขององค์พระและหัวฐานชั้นที่สามด้านขวามือ ความสูงต่ำจะไม่เหลื่อมล้ำกันมากนัก
- พื้นผนังในซอกฐานพระทั้งสามชั้นของพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่จะนูนลาดขึ้นรองรับเส้นนูนของฐานทั้งสามชั้น แต่จะเป็นลักษณะเอียงลาดขึ้นน้อยๆ โดยให้เปรียบเทียบความเอียงลาดของบริเวณดังกล่าวกับพื้นด้านในของซุ้มครอบแก้ว ซึ่งพื้นในบริเวณระหว่างฐานแต่ละชั้นจะสูงกว่าพื้นในซุ้มครอบแก้ว (คล้ายกับพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตารามพิมพ์เกศบัวตูม)
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่ ฐานชั้นที่สองที่ปลายฐานทั้งสองข้างจะไม่มีหัวสิงห์รองรับ ซึ่งต่างกับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ที่หัวฐานชั้นที่ 2 ทั้งสองข้างจะมีหัวสิงห์รองรับ
- พระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่และพิมพ์เส้นด้ายใหญ่ พุทธลักษณะขององค์พระจะประทับนั่งหันพระพักตร์มาทางขวามือ ทำมุมประมาณ 15 องศา ดูประหนึ่งว่าองค์พระจะประทับบิดไปทางขวามือขององค์พระเล็กน้อย ในขณะที่ฐานขององค์พระทั้งสามขั้นอยู่ในลักษณะตรง ทำให้หน้าตักด้านซ้ายมือองค์พระจะดูสูงกว่าหัวฐานด้านซ้ายมือองค์พระ ในขณะที่หน้าตักด้านขวามือองค์พระจะดูเหมือนต่ำกว่าหัวฐานด้านขวามือเช่นกัน
ติดตามอ่านเพิ่มเติมได้ที่เพจ พระสมเด็จศาสตร์ โดย พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ และขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์รังสรรค์ ต่อสุวรรณ ที่กรุณาเอื้อเฟื้อรูปพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมองค์ครูเพื่อให้ความรู้ และขอขอบคุณท่านเจ้าของพระท่านปัจจุบัน พระองค์นี้เป็นพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์เส้นด้ายใหญ่ที่งดงามมากอีกองค์หนึ่ง พิมพ์ทรงถูกต้องตามตำรา สังเกตเห็นหัวเข่าด้านซ้ายมือขององค์พระจะนูนสูงมากและหัวไหล่ด้านซ้ายมือขององค์พระจะยุบตัว ซึ่งเป็นเอกลักษณ์สำคัญของพิมพ์ทรงย่อยพิมพ์นี้ หัวฐานชั้นที่สองทั้งสองด้านไม่ปรากฏลักษณะของหัวสิงห์ ซึ่งเป็นลักษณะที่แตกต่างจากพระสมเด็จวัดบางขุนพรหมพิมพ์ใหญ่ตื้น มีวรรณะออกน้ำตาลอ่อน มีคราบขี้กรุปกคลุมทั้งบริเวณด้านหน้าและด้านหลังองค์พระ ด้านหลังเป็นแบบหลังเรียบ ด้านหน้าเห็นรอยขอบนูนเป็นสันขึ้นเล็กน้อยบริเวณเส้นกรอบบังคับพิมพ์ทางด้านซ้ายมือองค์พระ เป็นองค์ต้นแบบที่ดีเพื่อใช้ในการศึกษาหาความรู้เกี่ยวกับพระสมเด็จวัดบางขุนพรหม
ติดตามอ่านบทความอื่นเพิ่มเติมได้ที่ คอลัมน์ ศาสตร์แห่งพระสมเด็จ ผู้เขียน พ.ต.ต.คมสัน สนองพงษ์ อดีตตำรวจพิสูจน์หลักฐาน เพจเฟซบุ๊ก – พระสมเด็จศาสตร์
